پيداست كه وارد كردن ( كافران ) در آتش و عذاب ، با قهر و كشيدن و سلب اختيار است . 2 . علم و فطرت به اين معنا ، در روايتى تمايز ميان عوام يهود و مسلمان ، اين‌چنين بيان شده است : عوام يهود آگاه بودند كه عالمانشان آشكارا دروغ مىگويند و حرام مىخورند و رشوه مىگيرند و احكام خدا را تغيير مىدهند ، « و اضطروا بقلوبهم . . . » و با قلب‌هاشان دريافتند كه هركه اين كارها را كند فاسق است و تصديق او جايز نمىباشد . « 1 » و نيز در بحار الأنوار آمده است : و عرفوهم يقارفون المحرمات ، و اضطرّوا بمعارف قلوبهم إلى ان من فعل ما يفعلونه فهو فاسق . . . ؛ « 2 » عوام يهود مىدانستند كه علماشان به محرّمات دست مىيازند و با شناخت قلبىشان آگاه بودند كه هركه اين‌گونه كارها را مرتكب شود فاسق است . 3 . بيم هلاك امام صادق عليه السّلام در روايتى مىفرمايد : و إنّهم ليأتوننا إذا اضطروا و خافوا على أنفسهم ؛ « 3 » به خدا سوگند ، بنى هاشم و قريش زمانى كه ناگزير شوند و بر خويشتن بترسند ، نزد ما مىآيند و آنچه را نمىدانند مىپرسند و . . . . و نيز در بحار الأنوار آمده است : من اضطرّ الى الوقيعة فى بعض المؤمنين . . . ؛ « 4 » هركه ناگزير شود به بعضى از مؤمنان آسيبى بزند تا با آن هلاكت را از او يا از خودش دفع كند ، متجاوز و گناه‌كار نيست . و به اين معنا است آيهء اضطرار در سخن امام على عليه السّلام دربارهء زنى كه براى ترس از

--> ( 1 ) . وسائل الشيعه ، ج 18 ، ص 94 . ( 2 ) . بحار الأنوار ، ج 2 ، ص 87 . ( 3 ) . بحار الأنوار ، ج 25 ، ص 375 . ( 4 ) . همان ، ج 26 ، ص 234 .